CAPE VERDE SUALTINDA NEDEN ÖZEL?
Cape Verde’ye dalış için giderken yalnızca “hangi türleri görebiliriz?” diye düşünmemek gerekiyor. Afrika kıyılarının yaklaşık 500–600 km açığında, Atlantik’in ortasında yükselen bu volkanik adalar; tropikal türlerin, açık okyanus canlılarının ve yalnızca bu bölgede yaşayan endemik türlerin aynı sularda buluştuğu oldukça özel bir biyocoğrafik alan.
Güncel bilimsel çalışmalarda Cape Verde’nin 0–200 metre arasındaki kıyısal sularında 393 balık türü kaydedilmiş durumda. Bunların en az 23'ü Cape Verde’ye endemik kıyı balıkları. Yani bazı dalışlarda göreceğimiz küçük bir kaya balığı, köpekbalığından çok daha “Cape Verde’ye özgü” olabilir.
1. Nisan ayında gözünüz yalnızca suyun altında olmasın
Cape Verde, Kuzey Atlantik kambur balinalarının (Megaptera novaeangliae) bilinen önemli üreme alanlarından biridir. Balinalar buraya beslenmekten çok çiftleşmek, doğurmak ve yavrularını büyütmek için gelir.
Özellikle Boa Vista çevresindeki sular anne-yavru çiftleri açısından önem taşır. Araştırmalar Cape Verde’deki üreme dönemini genel olarak ocak–mayıs arasına yerleştirirken, gözlem ve foto-kimlik kayıtlarının özellikle nisan ayında yoğunlaştığını gösteriyor. Uzun dönemli verilerde foto-ID gözlemlerinin ortalama zirvesinin 17 Nisan civarına denk gelmesi ayrıca dikkat çekici.
Dolayısıyla 17–25 Nisan tarihli turumuzda tekneyle dalış noktasına giderken denizi gözlemek en az dalışın kendisi kadar önemli olabilir.
Bir kambur balina görürsek tesadüfen “yoldan geçen” bir balinaya değil, Atlantik'in en ilginç göçlerinden birinin üreme ayağına tanıklık ediyor olabiliriz.
2. Atlantik'in ortasında bir köpekbalığı kreşi
Cape Verde köpekbalıkları açısından da son derece ilginç.
Boa Vista'daki Sal Rei Körfezi'nde yapılan araştırmalar, buranın Atlantik Afrika'sında bilimsel olarak tanımlanan ilk çok türlü köpekbalığı yavrulama alanlarından biri olduğunu ortaya koydu.
2016–2019 yılları arasında yapılan çalışmalarda bölgede 6.000'den fazla yavru ve genç köpekbalığı kaydedildi. Bunların arasında:
bulunuyor. Daha yeni çalışmalar ise Sal Rei Körfezi'nin en az altı köpekbalığı türü tarafından yavrulama veya genç birey gelişim alanı olarak kullanıldığına işaret ediyor.
Bu nedenle Cape Verde'de küçük bir köpekbalığı görmek bazen büyük bir birey görmekten bilimsel açıdan daha ilginç olabilir. Çünkü karşımızdaki hayvan, Atlantik'in önemli bir “köpekbalığı kreşinin” genç sakinlerinden biri olabilir.
3. Limon köpekbalığı: sığ suların büyük avcısı
Cape Verde'de özellikle sığ kıyı alanlarında karşılaşılması umulan dikkat çekici türlerden biri limon köpekbalığıdır – Negaprion brevirostris.
Limon köpekbalıkları çoğunlukla kıyıya yakın, sığ alanlarla ilişkilidir ve zaman zaman kumluk tabanlarda oldukça sığ sularda görülebilir. Cape Verde'de de türün varlığı güncel gözlem ve araştırmalarla kaydedilmektedir.
Bu nedenle onları görmek için her zaman derin bir köpekbalığı dalışı yapmak gerekmez. Bazen Cape Verde'nin en etkileyici yırtıcılarından biri birkaç metre derinlikte karşınıza çıkabilir.
4. Açık denizin mavisi: mavi köpekbalığı
Kıyıdaki türlerden farklı olarak mavi köpekbalığı – Prionace glauca – gerçek bir açık okyanus gezginidir.
Bu nedenle mavi köpekbalığıyla karşılaşmak klasik resif dalışındaki bir köpekbalığı karşılaşmasından farklıdır. Burada ortamın kendisi deneyimin parçasıdır: altında yüzlerce, hatta binlerce metre su bulunan açık Atlantik.
Cape Verde'nin konumu tam da bu açıdan ilginçtir. Adalar, kıyısal habitatlarla okyanusal habitatların birbirine çok yakın olduğu bir sistem oluşturur.
5. Cape Verde'nin kendi balıkları var
Büyük canlılara bakarken küçük balıkları kaçırmamak gerekiyor.
Son bilimsel envantere göre Cape Verde kıyılarında 23 endemik balık türü bulunuyor. Bunlar dünyanın doğal dağılımında esas olarak bu takımadalarla sınırlı türler.
Dalışlarda özellikle aranabilecek endemiklerden bazıları:
Bu nedenle fotoğraf açısından “büyük olanı” ararken kayalıkların üzerindeki birkaç santimetrelik balıkları ihmal etmemekte yarar var.
Çünkü bir köpekbalığını Atlantik'in pek çok yerinde görebiliriz; Chromis lubbocki için ise doğru adresteyiz.
6. Nudibranch meraklılarına kötü haber: başınızı kayalıklardan kaldıramayabilirsiniz
Cape Verde yalnızca balık endemizmi açısından değil, küçük omurgasızlar açısından da dikkat çekici.
Sal, Boa Vista ve São Vicente'de yapılan yakın tarihli bir araştırmada 27 Heterobranchia türü belirlenmiş ve örneklenen türlerin yaklaşık %44'ünün Cape Verde'ye endemik olduğu bildirilmiştir. Çalışmada takımadalar için yeni bir kayıt ile bilim için yeni olabilecek bir tür de belirlenmiştir.
Dolayısıyla Cape Verde'de makro dalış yapan biri için kayaların üzerindeki birkaç santimetrelik bir deniz tavşanı, açık sudaki büyük bir balık kadar bilimsel değer taşıyabilir.
Burası “köpekbalığı görmedik, dalış boş geçti” denilecek yerlerden değil.
7. Okyanusal manta: Cape Verde bir mola noktası olabilir
Cape Verde çevresinde okyanusal manta – Mobula birostris – da kaydediliyor.
2015–2019 arasında gerçekleştirilen araştırmalar ve 11 bireye takılan uydu vericilerinden elde edilen sonuçlar, okyanusal mantaların takımadalarda düzenli olarak bulunduğunu gösterdi. Ancak aynı bireylerin tekrar görülme oranının düşük olması ilginç bir olasılığı gündeme getiriyor:
Cape Verde, mantaların sürekli yaşadığı bir merkezden çok daha büyük bir Atlantik hareket koridorundaki “mola noktalarından” biri olabilir.
Yani dalışta karşımıza çıkan bir manta birkaç hafta sonra yüzlerce kilometre uzakta olabilir.
8. Caretta caretta için dünya ölçeğinde önemli adalar
Cape Verde'nin kumsalları Caretta caretta açısından küresel öneme sahip.
Boa Vista ve Maio başta olmak üzere takımadalar, dünyanın en büyük Caretta yuvalama topluluklarından birini barındırıyor. Maio'da yapılan ayrıntılı çalışmalarda yalnızca bir yılda 14.000'in üzerinde yuva kaydedilmiş olması, popülasyonun büyüklüğü hakkında fikir veriyor.
Daha da ilginci, Cape Verde'de yalnızca Caretta bulunmuyor. Son yıllarda yeşil deniz kaplumbağası (Chelonia mydas), zeytin renkli deniz kaplumbağası (Lepidochelys olivacea) ve şahin gagalı deniz kaplumbağasının (Eretmochelys imbricata) da yuvalama girişimleri belgelenmiş durumda.
Dolayısıyla sualtında karşılaşacağımız bir deniz kaplumbağasının türüne özellikle dikkat etmekte yarar var.
9. Cape Verde aslında bir “biyocoğrafik kavşak”
Cape Verde'nin sualtını özel yapan temel özelliklerden biri coğrafi konumu.
Takımadalar Afrika kıyılarından izole durumda fakat tropikal Doğu Atlantik faunasının etkisi altında. Aynı zamanda açık okyanus türlerinin göç yollarıyla ilişkili. Uzun süreli izolasyon ise bazı küçük kıyı balıklarının burada farklılaşmasına olanak sağlamış.
Sonuçta aynı dalış seyahatinde:
kambur balina,
köpekbalıkları,
okyanusal manta,
deniz kaplumbağaları,
açık deniz pelajikleri
ve yalnızca Cape Verde'de yaşayan birkaç santimetrelik endemik balıklarla karşılaşma ihtimali bulunuyor.
Bu nedenle Cape Verde'yi yalnızca “köpekbalığı dalışı yapılan bir Atlantik adası” olarak görmek eksik kalır.
Burası, açık okyanus göçleri ile ada endemizminin aynı sualtı coğrafyasında buluştuğu küçük bir doğal laboratuvar.
DALGIÇ İÇİN KÜÇÜK BİR NOT
Cape Verde'de dalış yaparken üç farklı yere bakmakta fayda var:
Açık maviye bakın: köpekbalıkları, manta ve diğer pelajikler için.
Kayalıklara bakın: endemik balıklar ve nudibranchlar için.
Tekneye çıktığınızda da denize bakmaya devam edin: çünkü nisan ayında suyun altında aradığımız en büyük canlıyı, kambur balinayı, büyük olasılıkla suyun üstünde göreceğiz.
Cape Verde'de dalış biraz böyle:
Bazen en ilginç canlı 15 metre uzunluğundadır.
Bazen de 3 santimetre.
Malaquias, M. A. E., Turani, M., Lopes, E., & Cervera, J. L. (2025). The Heterobranchia gastropods from the Cabo Verde Islands (NE Atlantic): A hot-spot of endemism. Regional Studies in Marine Science, 86, 104193. https://doi.org/10.1016/j.rsma.2025.104193
Marco, A., Abella, E., Liria-Loza, A., Martins, S., López, O., Jiménez-Bordón, S., Medina, M., Oujo, C., Gaona, P., Godley, B. J., & López-Jurado, L. F. (2012). Abundance and exploitation of loggerhead turtles nesting in Boa Vista island, Cape Verde: The only substantial rookery in the eastern Atlantic. Animal Conservation, 15(4), 351–360. https://doi.org/10.1111/j.1469-1795.2012.00547.x
Rosa, R., Nunes, E., Pissarra, V., Santos, C. P., Varela, J., Baptista, M., Castro, J., Paula, J. R., Repolho, T., Marques, T. A., Freitas, R., & Frazão Santos, C. (2023). Evidence for the first multi-species shark nursery area in Atlantic Africa (Boa Vista Island, Cabo Verde). Frontiers in Marine Science, 10, 1077748. https://doi.org/10.3389/fmars.2023.1077748
Sousa-Guedes, D., Marco, A., Neves, E., Medina, M., Taxonera, A., Fairweather, K., Queiruga, A., Veiga, J., Patino-Martinez, J., Alírio, J., Bessa, F., et al. (2025). How vulnerable are the nesting sites of loggerhead turtles in Cabo Verde? Regional Environmental Change, 25, 39.
Whiting, A., Garzon, F., Monteiro, Z. L., et al. (2026). Diversity, abundance and distribution of sharks in a multispecies nursery area in the Eastern Central Atlantic. Aquatic Conservation: Marine and Freshwater Ecosystems, 36(4), e70370.
